આ મુલાકાત રીજનલ સપોર્ટ મિકેનિઝમ EECA પ્રોજેક્ટ હેઠળની ડિજિટલ સ્પાર્ક ગ્રાન્ટ યોજનામાંથી અનુદાન મેળવનારાં કેટલાંક સંગઠનોના કામ પર પ્રકાશ પાડતી શ્રેણીનો ભાગ છે. આ પ્રોજેક્ટ મેટામોર્ફોસિસ ફાઉન્ડેશન અને ટેકસૂપ દ્વારા, CIVICUS સાથેની ભાગીદારીમાં અને ગ્લોબલ સાઉથને આવરી લેતી ડિજિટલ ડેમોક્રસી ઇનિશિયેટિવ (DDI) હેઠળ અમલમાં મૂકાયો છે. સામગ્રીની આપ-લે માટેના કરારના ભાગરૂપે આ મુલાકાત ગ્લોબલ વોઇસિસ પર પ્રકાશિત થઈ રહી છે.
મોન્ટેનેગ્રો યુરોપિયન યુનિયન (EU)માં જોડાવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે; હાલ તેનું લક્ષ્ય 2028 સુધીમાં EUમાં જોડાવાનું છે. યુરોપ માટેના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર આર્થિક પંચ (UNECE)ની 2025ની સમીક્ષામાં જણાવાયું છે કે દેશે પોતાના પર્યાવરણ સંબંધિત કાયદાકીય અને નિયમનકારી માળખાને તેમજ પોતાના મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય કાયદાઓને યુરોપિયન યુનિયન (EU)ના નિર્દેશો સાથે સુસંગત બનાવવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.
જોકે, કચરાનું વ્યવસ્થાપન અને રિસાઇકલિંગનો અત્યંત નીચો દર સહિતની કેટલીક સમસ્યાઓ હજુ યથાવત્ છે. રિસાઇકલિંગનો દર 2%થી પણ ઓછો છે, જે EUના 50%ના લક્ષ્ય કરતાં ઘણો નીચો છે.
EU-મોન્ટેનેગ્રો સ્ટેબિલાઇઝેશન એન્ડ એસોસિએશન પાર્લામેન્ટરી કમિટીના પ્રતિનિધિમંડળના અધ્યક્ષ અને ઑસ્ટ્રિયાના સંસદસભ્ય થોમસ વાઇટ્ઝ (ગ્રીન્સ/EFA)એ ધ ન્યૂ યુનિયન પોસ્ટને આપેલી મુલાકાતમાં કહ્યું કે મોન્ટેનેગ્રોમાં “વ્યાપક સુધારા” થયા છે. ઉદાહરણ તરીકે તેમણે છેલ્લા વર્ષમાં 100થી વધુ ગેરકાયદેસર કચરાના ઢગલાવાળી જગ્યાઓ બંધ કરાઈ હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો: “આટલા નાના દેશ માટે આ બહુ મોટો પ્રયાસ છે. પરંતુ આવી બીજી 500 જગ્યાઓ હજુ છે અને જો આપણે અપેક્ષા રાખીએ કે તેઓ એ બધી સાફ કરી નાખે, તો એ અશક્ય હશે.”
મોન્ટેનેગ્રો આ લક્ષ્યની વધુ નજીક કેવી રીતે પહોંચી શકે અને કચરાના વ્યવસ્થાપનને કેવી રીતે નિયંત્રણમાં લાવી શકે એ વિશે રાજકારણીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ચર્ચા કરી રહ્યાં છે. એ દરમિયાન સામાન્ય નાગરિકો આજે જ સ્થિતિ સુધારવા માટે વ્યવહારુ પગલાં લઈ રહ્યા છે.
ડિજિટલ સ્પાર્કની પ્રકાશ પાડતી આ વાર્તા એવા જ એક સંગઠન એકોગાર્ડ અને તેના પ્રયાસોમાં ભાગ લઈને ધીમે ધીમે મોન્ટેનેગ્રોને વધુ સ્વચ્છ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરતા અનેક લોકો વિશે છે.
ગ્લોબલ વોઇસિસે ડિજિટલ સ્પાર્ક અને તેની સામુદાયિક પહેલની અસર વિશે સંગઠનના સ્થાપક અને જનરલ ડિરેક્ટર સેનાદ પેપિચની મુલાકાત લીધી.
ગ્લોબલ વોઇસિસ (GV): કૃપા કરીને અમને તમારા સંગઠન વિશે અને તમે ડિજિટલ સ્પાર્ક પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાવાનું શા માટે પસંદ કર્યું એ જણાવો.
સેનાદ પેપિચ (SP): એકોગાર્ડ કોઈ કચેરીમાં નહીં, પરંતુ મેદાનમાં વર્ષો સુધી કરેલા કામથી બન્યું છે. તેનો વિકાસ ઓચિસ્તિમો રોઝાયે પહેલમાંથી થયો, જેમાં અમે પગલાં લેવા તૈયાર લોકોનો મજબૂત સમુદાય ઊભો કરવામાં 6 વર્ષ ગાળ્યાં. અમે ગેરકાયદેસર કચરાના ઢગલાવાળી જગ્યાઓથી શરૂઆત કરી, પરંતુ ધીમે ધીમે અમારું કામ રોજિંદા જીવનને અસર કરતા અન્ય પર્યાવરણીય અને સામાજિક મુદ્દાઓ સુધી વિસ્તર્યું.
અમે સફાઈ અભિયાનો યોજ્યાં, યુવાનો સાથે કામ કર્યું, ઝુંબેશો શરૂ કરી અને વારંવાર ઊભી થતી સમસ્યાઓનો સામનો કરવા રહેવાસીઓને પ્રોત્સાહિત કર્યા.
અમે ડિજિટલ સ્પાર્ક સાથે જોડાયા, કારણ કે મેદાનમાં જે શીખ્યા હતા તેને ડિજિટલ સાધનો અને ડેટા સાથે જોડવા માગતા હતા. અમને આશા હતી કે અમે સમસ્યાઓનું વધુ સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરી શકીશું અને લોકો તેના વિશે જે રીતે વાત કરે છે એ બદલી શકીશું. અમારા કામમાં સ્વાભાવિક આગલા પગલા તરીકે આ વિચારમાંથી એકોમાપાનો વિકાસ થયો.
GV: તમારા સમુદાયની કઈ સમસ્યા કે પડકારે તમને આ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા પ્રેર્યા?
SP: ખાસ કરીને એક સફાઈ અભિયાને અમને અમારી રીત પર ફરી વિચારવા મજબૂર કર્યા. અમે ગ્રામીણ રસ્તાની બાજુમાં આવેલી ગેરકાયદેસર કચરાના ઢગલાવાળી જગ્યા સાફ કરી હતી. આ વિસ્તારમાં રહેવાસીઓ માટે પોતાનો કચરો ફેંકવાની કોઈ યોગ્ય જગ્યા નહોતી. કાયદેસર રીતે કચરો ફેંકવાની સૌથી નજીકની જગ્યા લગભગ 6 કિલોમીટર દૂર હતી.
સફાઈ પછી અમે કચરાનું કન્ટેનર મૂકવાની માગ કરી અને અમને ખાતરી આપવામાં આવી કે સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં આવશે. 3 વર્ષ વીતી ગયાં; કન્ટેનર ક્યારેય મુકાયું નહીં અને ત્યાં ફરી કચરાનો ઢગલો થઈ ગયો.
એ જગ્યા ફરી કચરાના ઢગલામાં ફેરવાઈ જતાં અન્ય સ્થળોની આવી જગ્યાઓને જોવાની અમારી રીત બદલાઈ ગઈ. અમારી પાસે બીજા વિસ્તારોના ફોટા, પોસ્ટ અને પત્રો હતાં, પરંતુ સમસ્યા કેટલી વ્યાપક હતી અથવા કચરો એકઠો કરવાની સેવાઓમાં રહેલી ખામીઓ સાથે તે કેવી રીતે સંકળાયેલી હતી એનું સંપૂર્ણ ચિત્ર જોવાનો કોઈ રસ્તો નહોતો.
અમે આ જગ્યાઓને નકશા પર દર્શાવવા અને દરેક વસાહતની સ્થિતિ સમજવા માગતા હતા. આમ કરવાથી અમને સ્થાનિક સંસ્થાઓને એ બતાવવાની રીત મળે છે કે કઈ જગ્યાએ કચરાના નિકાલની સેવાઓનો અભાવ છે અને શું બદલવાની જરૂર છે એ વિશે વાત કરી શકાય છે.
GV: પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેતી વખતે તમારા સંગઠને અમલમાં મૂકેલા મુખ્ય ફેરફારો અથવા પ્રવૃત્તિઓ કઈ હતી?
SP: આ પ્રોજેક્ટ પહેલાં એકોગાર્ડ સફાઈ અભિયાનો યોજતું, યુવાનો સાથે કામ કરતું, શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ કરતું, ઝુંબેશો ચલાવતું અને સ્થાનિક સમસ્યાઓ તરફ ધ્યાન દોરતું હતું. ડિજિટલ સ્પાર્ક દ્વારા અમે મેદાનમાં જે જોયું તેની વધુ વ્યવસ્થિત રીતે માહિતી એકઠી કરવાનું અને વિશ્લેષણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
એકોમાપાની શરૂઆત ગેરકાયદેસર કચરાના ઢગલાવાળી જગ્યાઓના નકશા તરીકે થઈ હતી, પરંતુ આગળ જતાં તે સમગ્ર સમુદાયની પર્યાવરણીય સ્થિતિ સમજવાના સાધન તરીકે વિકસ્યું. અમે દરેક વસાહતની સ્થિતિ અલગથી જોવાનું નક્કી કર્યું, જેથી અમને મળેલી સમસ્યાઓને રહેવાસીઓ માટે ઉપલબ્ધ સેવાઓ સાથે જોડી શકીએ.
અમે એક એવું મોડલ પણ બનાવ્યું, જે અમે એકઠી કરેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને દરેક વસાહતમાં પર્યાવરણીય જોખમો અને સ્થાનિક સેવાઓની ખામીઓનું મૂલ્યાંકન કરે છે. તે અમને સામાન્ય ઢાંચા ઓળખવામાં, વિવિધ વસાહતોની જરૂરિયાતોની સરખામણી કરવામાં અને ડેટા શું દર્શાવે છે એ વિશે સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે ચર્ચા કરવામાં મદદ કરે છે.
GV: પ્રોજેક્ટમાં તમારી ભાગીદારીથી તમારા સંગઠનના લાભાર્થીઓ અને તમે જે સમુદાય માટે કામ કરો છો તેના પર કેવી અસર પડી? કૃપા કરીને ઉદાહરણો આપો.
SP: હવે અમારા કાર્યકરો પાસે વ્યવહારુ સાધન છે અને તેમને જે મળે તેનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાની વધુ સ્પષ્ટ રીત છે. અમે જાહેર ઝુંબેશોમાં એ માહિતીનો ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ અને ફેરફારની જરૂરિયાત વધુ મજબૂતીથી રજૂ કરી શકીએ છીએ.
હવે અમે રહેવાસીઓને બતાવી શકીએ છીએ કે તેઓ જે સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે એ તેમની વસાહતોમાં ઉપલબ્ધ સેવાઓ સાથે કેવી રીતે સંકળાયેલી છે.
અન્ય નગરો અને દેશોના સંગઠનોએ પણ પોતાના સમુદાયોની સ્થિતિ સમજવા અને ઉકેલો શોધવામાં રહેવાસીઓને સામેલ કરવા માટે આ સાધનનો ઉપયોગ કરવામાં રસ દર્શાવ્યો છે.
સ્થાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન કંપનીએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે આ માહિતી તેના કામમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. હાલ સૌથી સ્પષ્ટ ફેરફાર અમારા કાર્યકરોની કામ કરવાની રીતમાં અને અન્ય સંગઠનો તથા સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે અમે શરૂ કરેલી ચર્ચાઓમાં દેખાય છે. જમીની સ્તરે ફેરફાર થવામાં વધુ સમય લાગશે.
GV: પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેવાને કારણે ડિજિટલ લોકશાહી અને નાગરિક ક્ષેત્ર વિશે તમારા પોતાના જ્ઞાન, જાગૃતિ અને અનુભવમાં કેવો ફેરફાર થયો છે?
SP: પ્રોજેક્ટ દ્વારા અમે શીખ્યા કે લોકોને કોઈ સમસ્યાની જાણ કરવાની રીત આપવી એ માત્ર પહેલું પગલું છે. અમે માહિતી શા માટે એકઠી કરીએ છીએ, એનું શું કરીશું અને તેનાથી ફેરફાર કેવી રીતે થઈ શકે છે એ પણ તેમને જાણવાની જરૂર છે.
લોકો સુધી કેવી રીતે પહોંચવું અને વધુ સ્પષ્ટ રીતે કેવી રીતે વાતચીત કરવી એની તાલીમ ખાસ ઉપયોગી રહી. તેણે અમને વિચારવા પ્રેર્યા કે અમે કયા શબ્દો વાપરીએ છીએ અને લોકોને લાચાર અનુભવ કરાવ્યા વિના સમસ્યાઓ વિશે કેવી રીતે વાત કરીએ.
અમારા માટે ડિજિટલ લોકશાહીનો અર્થ એ છે કે રહેવાસીઓ સમસ્યાઓ ઓળખવામાં મદદ કરી શકે અને ઉકેલો શોધવામાં ભાગ લઈ શકે. તેઓ અમને જે કહે છે એ માહિતી અમે સ્પષ્ટ રીતે એકઠી કરીએ, ચકાસીએ અને રજૂ કરીએ ત્યારે તે અમારી ઝુંબેશો અને સંસ્થાઓ સાથેની ચર્ચાઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે. તે અમને વધુ સ્પષ્ટ જવાબો માગવામાં પણ મદદ કરે છે.
GV: આ પ્રોજેક્ટમાંથી તમે કયા સૌથી મૂલ્યવાન બોધપાઠ અને અનુભવો તમારી સાથે લઈ જઈ રહ્યા છો?
SP: સૌથી મૂલ્યવાન બોધપાઠ એ છે કે ટેક્નોલોજી પોતાની મેળે કોઈ સમસ્યા હલ કરી શકતી નથી. તે સમગ્ર સમુદાયમાં શું થઈ રહ્યું છે એ જોવામાં અમને મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે મેદાનમાં કામ કરવાનું, રહેવાસીઓ સાથે વાત કરવાનું કે સંસ્થાઓ સાથે કામ કરવાનું સ્થાન લઈ શકતી નથી.
નકશા પર સમસ્યા શોધવી એ માત્ર શરૂઆત છે. એ શા માટે ઊભી થઈ એ પણ અમારે સમજવાની જરૂર છે. જો અમે માત્ર દેખાતી બાબતનો જ ઉકેલ લાવીએ, તો એ જ સમસ્યા ફરી થવાની શક્યતા છે.
જ્યારે અમે ડેટાને લોકોના અનુભવો સાથે જોડીએ છીએ, ત્યારે તેમની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ ઉકેલો રજૂ કરવાનું શરૂ કરી શકીએ છીએ. ભવિષ્યના કામમાં અમે આ જ બાબત અપનાવીશું: લોકોની વાત સાંભળવી, સામાન્ય ઢાંચા અને કારણો શોધવાં તથા અમે જે શીખીએ તેનો ઉપયોગ ફેરફાર માટે દબાણ લાવવા કરવો.
GV: હવે આગળ શું? તમે મેળવેલી શીખ અને વિકસાવેલી ડિજિટલ ક્ષમતાનો ભવિષ્યના કામમાં અને તમારા સમુદાયમાં કેવી રીતે ઉપયોગ કરશો?
SP: અમારું આગલું પગલું અમારા તારણો સ્થાનિક સરકાર સમક્ષ રજૂ કરવાનું અને કચરો એકઠો કરવાની વ્યવસ્થા તથા અન્ય સ્થાનિક સેવાઓના વધુ સારા આયોજનની જરૂરિયાત મજબૂતીથી રજૂ કરવાનું છે. વર્ષોથી અવગણાયેલી વસાહતો તરફ અમે ધ્યાન દોરવા અને સંસ્થાઓ કેવો પ્રતિસાદ આપે છે એની સતત જાણકારી મેળવવા માગીએ છીએ.
અમે જે શીખ્યા છીએ એ એકોગાર્ડના વ્યાપક કામમાં, ખાસ કરીને અમારી ઝુંબેશોમાં અને રહેવાસીઓને સામેલ કરવાની અમારી રીતમાં, પહેલેથી જ લાગુ કરી રહ્યા છીએ. મોન્ટેનેગ્રોના અન્ય સંગઠનો સાથે મળીને અમે નેશનલ ઇકો લાઇન શરૂ કરવા માટે એક ઝુંબેશ તૈયાર કરી રહ્યા છીએ. તે પર્યાવરણીય સમસ્યાઓની જાણ કરવા અને જવાબદાર સત્તાવાળાઓ કેવો પ્રતિસાદ આપે છે એની સતત જાણકારી મેળવવા માટે દેશવ્યાપી માધ્યમ હશે.
અમે જાણીએ છીએ કે પરિણામો આવવામાં સમય લાગી શકે છે, તેથી અમે અન્ય સંગઠનો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે કામ કરવાનું ચાલુ રાખીશું.