આ પોસ્ટ ગ્લોબલ વોઇસિસની ઓક્ટોબર 2026ની સ્પોટલાઇટ શ્રેણી “બિગ ટેક અને સરમુખત્યારશાહી”નો ભાગ છે. આ સ્પોટલાઇટમાં અમે તપાસીએ છીએ કે મોટી ટેક કંપનીઓ સરમુખત્યારશાહી સરકારો અને પ્રથાઓને કેવી રીતે મદદ કરે છે અથવા તેમાં અડચણ ઊભી કરે છે, અને આ પસંદગીઓ ગ્લોબલ સાઉથને કેવી રીતે અસર કરે છે. દાન આપીને આ કવરેજને ટેકો આપવા માટે Sources વિભાગ જુઓ.
AIથી બનાવેલી તસવીરોનો સામનો કરવા બાંગ્લાદેશ પોતાના સાઇબર કાયદામાં સુધારો કરી રહ્યું છે. તેના મુસદ્દાને કારણે સરકારે ઓનલાઇન અભિવ્યક્તિ પર કેટલી હદ સુધી પોલીસની નજર રાખવી જોઈએ તે અંગે ઉગ્ર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ICT વિભાગે સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં સાઇબર પ્રોટેક્શન (સુધારા) અધિનિયમનો મુસદ્દો લોકોનાં સૂચનો માટે જાહેર કર્યો હતો. હવે તે પોસ્ટ્સ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ અને ICT મંત્રી ફકીર મહબૂબ અનામના નેતૃત્વવાળી 5 સભ્યોની કેબિનેટ સમિતિ સમક્ષ છે. 19 ઓક્ટોબરે અહેવાલમાં આવેલા એક ચર્ચાસત્રમાં મીડિયા ક્ષેત્રના લોકો, કાનૂની વિશ્લેષકો અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓએ સૌથી વધુ વિવાદિત જોગવાઈઓ દૂર કરવાની માગ કરી હતી.
આ પ્રયાસ એવા ચૂંટણીપ્રચાર પછી થયો છે જેમાં કૃત્રિમ રીતે બનાવેલી મીડિયા સામગ્રીનો ભરાવો હતો. ગ્લોબલ વોઇસિસે અગાઉ એક અભ્યાસ વિશે અહેવાલ આપ્યો હતો. તેમાં ડિસેમ્બર 2025થી 12 ફેબ્રુઆરી 2026ની ચૂંટણી વચ્ચે વ્યાપક બનેલી AIથી ફેરફાર કરેલી 72 સામગ્રી ઓળખાઈ હતી. રાજકીય હસ્તીઓની કૃત્રિમ તસવીરો સૌથી સામાન્ય રીત હતી. તેની સાથે સમાચાર ચેનલોનાં ચેડાં કરેલા ગ્રાફિક્સ પણ વપરાયા હતા. બાદમાં વિજેતા બનેલી બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP)ને સૌથી વધુ નિશાન બનાવવામાં આવી હતી—આવા 47 કેસ હતા.
સરકારી દેખરેખ અને ઓનલાઇન અભિવ્યક્તિ પર પોલીસની નજરનો લાંબો ઇતિહાસ છે. 2006ના ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ કમ્યુનિકેશન ટેક્નોલોજી (ICT) અધિનિયમની કલમ 57 હેઠળ બદનક્ષીકારક, ધાર્મિક લાગણી દુભાવતી અથવા દેશની છબીને નુકસાન કરતી ગણાતી ઓનલાઇન સામગ્રી માટે સજા થતી હતી. 2013ના સુધારાથી તેને વધુ કડક બનાવવામાં આવી અને 14 વર્ષ સુધીની સજાની જોગવાઈ થઈ. આ કલમ હેઠળ આરોપ મુકાયેલા લોકોમાં પત્રકારો અને સોશિયલ મીડિયાના સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ પણ સામેલ હતા. વર્ષોના વિરોધ પછી સરકારે કલમ 57 રદ કરવાનું વચન આપ્યું. તેમ છતાં, ઓક્ટોબર 2018માં ડિજિટલ સિક્યુરિટી એક્ટ (DSA) કાયદો બન્યો ત્યારે એ જ ગુનાઓ કલમ 25, 28, 29 અને 31માં ફરી આવ્યા. 2023 સુધીમાં કાયદા મંત્રીએ સંસદને જણાવ્યું હતું કે આ કાયદા હેઠળ 7,001 કેસ નોંધાયા હતા. લેખક મુશ્તાક અહમદ DSA હેઠળ 10 મહિના જેલમાં રહ્યા પછી 2021માં કસ્ટડીમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેના કારણે દેશ અને વિદેશમાં વિરોધ થયો હતો.
અવામી લીગ સરકારે 2023માં DSAને બદલે સાઇબર સિક્યુરિટી એક્ટ અમલમાં મૂક્યો, પરંતુ એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે કહ્યું કે તેમાં DSAની લગભગ તમામ દમનકારી જોગવાઈઓને નવા સ્વરૂપે રજૂ કરવામાં આવી હતી. જુલાઈ 2024ના બળવા પછી વચગાળાની સરકારે 2025માં નવા સાઇબર સિક્યુરિટી ઓર્ડિનન્સ દ્વારા 9 કલમ રદ કરી. અધિકાર સંગઠનો કહે છે કે અગાઉનાં વર્ષોના સેંકડો કેસ હજુ બાકી છે.
ચૂંટણીમાં અને ત્યાર પછીની નકલી સામગ્રી
રાજકારણમાં રહેલી મહિલાઓને એક ખાસ પ્રકારના હુમલાનો સામનો કરવો પડ્યો. મતદાન પહેલાંની AI સામગ્રી અંગે ડેઇલી સ્ટારના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું કે અવામી લીગ સમર્થક પેજોએ નેશનલ સિટિઝન પાર્ટી (NCP)ની મહિલા નેતાઓને એવી બનાવટી તસવીરોથી નિશાન બનાવી હતી જે તેમની નૈતિકતા અને જાતીય વર્તન અયોગ્ય હોવાનું સૂચવતી હતી. ચૂંટણી પછી પ્રોથોમ આલોના તથ્ય-ચકાસણી અહેવાલમાં મહિલાઓ માટે અનામત બેઠકોના ઉમેદવારોને નિશાન બનાવતી AIથી બનાવેલી તસવીરો અને ઉપજાવી કાઢેલાં નિવેદનો મળ્યાં હતાં. રૂમર સ્કેનરના તન્વીર મહતાબ આબીરે અખબારને કહ્યું કે જાહેર જીવનમાં દેખાતી મહિલાઓ, ખાસ કરીને રાજકારણમાં રહેલી મહિલાઓ, વારંવાર ખોટી માહિતીનું નિશાન બને છે.
આ બધી સામગ્રી રાજકીય નથી. ડેઇલી સ્ટારના ડેટા મુજબ, ફેસબુક પેજોએ લાઇક અને ફોલોના બદલામાં નકલી “ફેમિલી કાર્ડ” ઓફરનો પ્રચાર કરવા વડાપ્રધાન તારિક રહેમાન અને તેમના પરિવારના, જેમાં તેમની પુત્રી ઝાઇમા રહેમાન પણ સામેલ છે, ડીપફેક વીડિયો વાપર્યા હતા. વિશ્લેષણ કરાયેલી 52 પોસ્ટમાંથી 13માં ઝાઇમા દેખાતી હતી. એક પેજ સંચાલકે તથ્ય-ચકાસણી સંસ્થા ડિસમિસલેબને કહ્યું કે હેતુ ઝડપથી ફોલોઅર્સ મેળવીને પેજ વેચવાનો હતો. આવા કિસ્સામાં કૃત્રિમ સામગ્રી બનાવનારા ઘણા લોકો માટે રાજકીય હેતુઓની સાથે સોશિયલ પ્લેટફોર્મ પરની કમાણી સંબંધિત માપદંડો પણ ઘણી વાર મુખ્ય પ્રેરણા હોય છે.
એવો કેસ જેમાં કોઈ ઉપાય ન મળ્યો
સામાન્ય મહિલાઓ માટે નુકસાન ઘણું લાંબું ટકી શકે છે. 2024ના ઐતિહાસિક વિદ્યાર્થી-નેતૃત્વવાળા બળવામાં પોતાની ભૂમિકા માટે જાણીતી વિદ્યાર્થી કાર્યકર ફરઝાના સિથીને એક નકલી ફેસબુક પ્રોફાઇલે નિશાન બનાવી હતી. ડિસમિસલેબે માર્ચ 2025માં તેની તપાસ કરી હતી. 13 ડિસેમ્બર 2024થી 17 માર્ચ 2025 વચ્ચે પોસ્ટ કરાયેલા 166 વીડિયો અને રીલમાંથી 133 AIથી બનાવેલા ડીપફેક હતા. તેમાં 2 ભારતીય કન્ટેન્ટ ક્રિએટરના વીડિયો પર સિથીનો ચહેરો મૂકવામાં આવ્યો હતો. સૌથી વધુ જોવાયેલી 5 ક્લિપને 4.1 મિલિયનથી વધુ વ્યૂ મળ્યા હતા અને ફેસબુકના સ્ટાર્સ ફીચર દ્વારા એકાઉન્ટમાંથી કમાણી થતી હતી.
“આ વીડિયો મારું ચારિત્ર્ય ખરાબ કરવાનો પ્રયાસ છે,” સિથીએ ડિસમિસલેબને કહ્યું. તેમણે ઉમેર્યું કે તેના કારણે તેમને હેરાન કરવામાં આવ્યાં અને શરમજનક સ્થિતિમાં મુકવામાં આવ્યાં. તેમણે આ પ્રોફાઇલ વિશે ફેસબુકને ઘણી વાર જાણ કરી. તેમણે ખાનગી રીતે સંપર્ક કરેલા IT નિષ્ણાતોએ નકલી એકાઉન્ટ અને વીડિયો દૂર કરવા USD 100થી USD 150 માગ્યા હતા. સિથીએ કહ્યું કે તેઓ આ ખર્ચ ઉઠાવી શકતાં નહોતાં. ડિસમિસલેબનો અહેવાલ આવ્યો ત્યારે પણ પ્રોફાઇલ સક્રિય હતી. રીલની નીચેની ટિપ્પણીઓમાં બળાત્કારની ધમકીઓ પણ હતી.
કાયદામાં શું આવરી લેવાયું છે અને મુસદ્દાથી શું બદલાશે
કાનૂની નિષ્ણાતો કહે છે કે હાલનું કાયદાકીય માળખું કૃત્રિમ મીડિયામાં ઝડપથી થઈ રહેલી પ્રગતિ સાથે તાલ મિલાવવામાં મુશ્કેલી અનુભવી રહ્યું છે. સાઇબર પ્રોટેક્શન એક્ટ 10 એપ્રિલ 2026ના રોજ ઘડવામાં આવ્યો અને 30 જૂને તેમાં સુધારો કરાયો. તેની કલમ 25માં પહેલેથી જ બ્લેકમેઇલ, જાતીય સતામણી, બદલો લેવા માટે અંતરંગ જાતીય સામગ્રી ફેલાવવી, બાળકોના જાતીય શોષણની સામગ્રી, જાતીય સામગ્રીના આધારે ખંડણી અને AIથી બનાવેલી અથવા ફેરફાર કરેલી સામગ્રીના વિતરણનો સમાવેશ થાય છે.
મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, આ ગુનાઓમાં 2 વર્ષ સુધીની જેલ થઈ શકે છે. પીડિત મહિલા અથવા 18 વર્ષથી નાની ઉંમરની વ્યક્તિ હોય તો 5 વર્ષ સુધીની જેલ થઈ શકે છે. કાયદો મુખ્યત્વે ત્યારે AIને નિશાન બનાવે છે જ્યારે તેનો ઉપયોગ હાલના ગુનાઓ કરવા માટે થાય. તેમાં કૃત્રિમ મીડિયા અથવા રાજકીય ડીપફેક માટે અલગ માળખું નક્કી કરવામાં આવ્યું નથી.
મુસદ્દો આ સ્થિતિ બદલશે. તેમાં કલમ 25માં બદનક્ષી, અપમાન અને હેરાનગતિ ઉમેરવામાં આવી છે અને AIથી બનાવેલી સામગ્રીનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. પ્રોથોમ આલોની અગાઉની તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે મહત્તમ સજા વધીને 5 વર્ષ સુધીની જેલ અને BDT 2 મિલિયન સુધીનો દંડ (આશરે USD 16,131) થશે. જો નિશાન મહિલા અથવા 18 વર્ષથી નાની ઉંમરની વ્યક્તિ હોય તો મહત્તમ સજા 10 વર્ષ સુધીની જેલ અને Tk 4 મિલિયન સુધીનો દંડ થશે. નવી કલમ 26A હેઠળ “અફવા” અથવા “ખોટી માહિતી” પ્રકાશિત કરવા કે ફેલાવવા બદલ 10 વર્ષ સુધીની જેલ, BDT 4 મિલિયનનો દંડ (આશરે USD 32,262) અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. મુસદ્દામાં અફવાનો અર્થ એવી ચકાસ્યા વિનાની માહિતી તરીકે કરાયો છે જે મૂંઝવણ, ગભરાટ અથવા સામાજિક અસ્થિરતા સર્જે કે તે સર્જવાનું જોખમ ઊભું કરે.
સરકાર આ ફેરફારોને પહેલેથી થઈ રહેલા નુકસાનનો જવાબ ગણાવે છે. જૂનમાં અગાઉનો સુધારો રજૂ કરતી વખતે ICT મંત્રીએ કહ્યું હતું કે તેના કારણે મેટા જેવા પ્લેટફોર્મે વિવાદિત સામગ્રી નક્કી કરેલી સમયમર્યાદામાં દૂર કરવી પડશે. અધિકારીઓએ પ્રોથોમ આલોને કહ્યું કે વધુ કડક સજાનો હેતુ AIથી બનાવેલા નકલી વીડિયો, ઓડિયો અને તસવીરોને રોકવાનો છે.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અંગે ચિંતા
ટીકાકારો કહે છે કે મુસદ્દો આ હેતુથી ઘણો આગળ જાય છે. ટ્રાન્સપરન્સી ઇન્ટરનેશનલ બાંગ્લાદેશ (TIB)એ ચેતવણી આપી હતી કે “અફવા” અને “અપમાનજનક” જેવા શબ્દોની વ્યાખ્યા એટલી અસ્પષ્ટ છે કે કાયદાનો પસંદગીપૂર્વક અમલ થઈ શકે છે. અધિકાર સંગઠનોના સંયુક્ત નિવેદનમાં કહેવાયું હતું કે મુસદ્દો રદ કરાયેલા ડિજિટલ સિક્યુરિટી એક્ટ જેવો છે. કમિટી ટુ પ્રોટેક્ટ જર્નાલિસ્ટ્સે એવી સંભાવનાનો વાંધો ઉઠાવ્યો છે કે અધિકારીઓ જેને ચકાસ્યા વિનાનું માને તેવી માહિતીના અહેવાલ બદલ પત્રકારો સામે ફોજદારી જવાબદારી નક્કી થઈ શકે. એશિયા ટાઇમ્સના વિશ્લેષણમાં નોંધાયું હતું કે બદનક્ષીનો સમાવેશ કલમ 25માં હોવાથી મહિલા સામેના ગુના માટેની વધુ કડક સજા તેને પણ લાગુ પડશે, માત્ર જાતીય શોષણને જ નહીં.
આંકડા, ખામીઓ અને સ્થાનિક પ્રતિસાદ
કાયદો જે સમસ્યાનો સામનો કરવા માગે છે તે ગંભીર છે. ઢાકા ટ્રિબ્યુનના એક અહેવાલ મુજબ સપ્ટેમ્બર 2024 સુધીમાં 60,808 મહિલાઓએ પોલીસના સાઇબર સપોર્ટ ફોર વિમેન એકમનો સંપર્ક કર્યો હતો. અહેવાલમાં 2024ના બાંગ્લાદેશ બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ–UNFPA સર્વેનો પણ ઉલ્લેખ હતો, જેમાં સોશિયલ મીડિયા વાપરતી લગભગ 89% મહિલાઓએ ઓછામાં ઓછી 1 વાર ઓનલાઇન હિંસાનો અનુભવ થયાનું જણાવ્યું હતું. અધિકારીઓ કહે છે કે ઘણા કેસ નોંધાતા ન હોવાથી વાસ્તવિક આંકડો કદાચ વધુ છે. જાહેર કરાયેલા આંકડામાં AI સંબંધિત કેસ અલગથી દર્શાવાયા નથી.
સંશોધકો સમગ્ર પ્રદેશમાં આવી જ સ્થિતિ હોવાનું જણાવે છે. જર્નલ ઓફ ઓનલાઇન ટ્રસ્ટ એન્ડ સેફ્ટીના એક અભ્યાસમાં શ્રીલંકા, ભારત અને બાંગ્લાદેશના 49 પત્રકારો, વકીલો, તથ્ય-ચકાસકો અને અધિકાર સમર્થકો સાથે યોજાયેલી 3 વર્કશોપનો આધાર લેવાયો હતો. તેમાં જાણવા મળ્યું કે મહિલાઓને અપ્રમાણસર રીતે નિશાન બનાવવામાં આવે છે, પ્લેટફોર્મની સામગ્રી-નિયંત્રણ વ્યવસ્થા દક્ષિણ એશિયાની ભાષાઓમાં ઘણી વાર નિષ્ફળ જાય છે અને પીડિતોને સંસ્થાકીય મદદ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. 2024ના ઐતિહાસિક વિદ્યાર્થી-નેતૃત્વવાળા બળવામાં પોતાની ભૂમિકા માટે જાણીતી વિદ્યાર્થી કાર્યકર સિથીનો અનુભવ—જેમાં ખાનગી મદદનો ખર્ચ તેમની પહોંચ બહાર હતો—આ છેલ્લાં તારણ સાથે મેળ ખાય છે.
ડિજિટલ કુશળતા પણ ચિંતાનો એક મુદ્દો છે. એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેન્કના અહેવાલ મુજબ બાંગ્લાદેશમાં વ્યવહારુ ડિજિટલ સાક્ષરતા 49% છે અને શહેરી વપરાશકર્તાઓની સરખામણીમાં ગ્રામીણ વપરાશકર્તાઓ મોબાઇલ ઇન્ટરનેટ વાપરે તેવી શક્યતા 29% ઓછી છે. એપ્રિલમાં જાહેર કરાયેલા બાંગ્લાદેશ બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સના ડેટા મુજબ 56.6% પુરુષો ઇન્ટરનેટ વાપરે છે, જ્યારે મહિલાઓમાં આ પ્રમાણ 50.2% છે. અધિકાર સમર્થકોની દલીલ છે કે ઓછી ડિજિટલ કુશળતા ધરાવતા લોકોને ચેડાં કરેલી મીડિયા સામગ્રી ઓળખવામાં અથવા ન્યાય મેળવવામાં વધુ મુશ્કેલી પડી શકે છે. જોકે, આ સર્વેમાં ડીપફેકના સીધા સંપર્કનું માપન થતું નથી.
સરકારની બહાર તથ્ય-ચકાસકો પણ પરિસ્થિતિ સાથે તાલ મિલાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. એક આયોજકના જણાવ્યા મુજબ 27–28 સપ્ટેમ્બરે યોજાયેલા ફેક્ટફેસ્ટ 2026માં આશરે 100 તથ્ય-ચકાસકો, પત્રકારો અને સંશોધકો જોડાયા હતા. તેના 13 સત્રમાં અન્ય વિષયોની સાથે AI અને લિંગ આધારિત ખોટી માહિતી અંગે ચર્ચા થઈ હતી. સમાપન ગોળમેજ ચર્ચામાં વક્તાઓએ કહ્યું કે બાંગ્લાદેશના તથ્ય-ચકાસકોને ઘટતા ભંડોળ અને મુખ્યધારાના ન્યૂઝરૂમ સાથે નબળા સંકલનનો સામનો કરવો પડે છે.
કેબિનેટ સમિતિએ હજી મુસદ્દાને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું નથી. ત્યાર પછી તેને સંસદમાં મોકલવામાં આવશે. નાગરિક સમાજના સંગઠન કોન્સ્ટિટ્યુશન વોચડોગે સરકારને હાલના સ્વરૂપમાં મુસદ્દો પાછો ખેંચવા અને ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ માટે ફરી જાહેર પરામર્શ શરૂ કરવા વિનંતી કરી છે. સંગઠને મહિલાઓ અને બાળકોને ઓનલાઇન દુર્વ્યવહારથી બચાવવા તથા ડીપફેકનો સામનો કરવાના સરકારના જાહેર કરાયેલા હેતુનો પણ સ્વીકાર કર્યો છે. હવે કાયદા ઘડનારાઓ સામે સવાલ એ છે કે હાલ વિરોધનો સામનો કરતી અભિવ્યક્તિ સંબંધિત જોગવાઈઓ વિના વધુ મર્યાદિત કાયદો આ હેતુ સિદ્ધ કરી શકે કે નહીં.