આ લેખ ગ્લોબલ વોઇસિસની ઑક્ટોબર 2026ની સ્પોટલાઇટ શ્રેણી, “બિગ ટેક અને સરમુખત્યારશાહી”નો ભાગ છે. આ સ્પોટલાઇટમાં અમે જોઈએ છીએ કે બિગ ટેક સરમુખત્યારશાહી સરકારો અને પ્રથાઓને કેવી રીતે સહાય કરે છે કે અવરોધે છે અને આ પસંદગીઓ ગ્લોબલ સાઉથને કેવી રીતે અસર કરે છે. સ્રોત વિભાગમાં આપેલી લિંક દ્વારા દાન કરીને તમે આ કવરેજને ટેકો આપી શકો છો.
દરેક સર્ચ, સોશિયલ મીડિયા પરની દરેક ક્રિયા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સાધન સાથેની દરેક વાતચીત તેના વપરાશકર્તા વિશેની માહિતી પાછળ છોડી શકે છે. અલગ-અલગ જોવામાં આવે તો આ ડિજિટલ નિશાન નજીવાં લાગી શકે છે. પરંતુ બધાંને સાથે જોવામાં આવે તો તે વ્યક્તિના રસ, ટેવો, પસંદગીઓ અને વર્તનની એવી રીતો જાહેર કરી શકે છે, જેનું નોંધપાત્ર વ્યાપારી અને રાજકીય મૂલ્ય હોય છે.
AI રોજિંદા જીવનમાં વધુને વધુ વણાતું જાય છે ત્યારે ટેક્નોલોજી કંપનીઓ પોતાના ઉત્પાદનો વિકસાવવા, સેવાઓને વ્યક્તિગત બનાવવા અને આવક ઊભી કરવા માટે ડેટાના ઉપયોગની નવી રીતો શોધી રહી છે. આ વિકાસથી નોંધપાત્ર લાભ મળે છે, પરંતુ તે એક મુશ્કેલ સવાલ પણ ઊભો કરે છે: AIથી સતત વધુ ઘડાતી દુનિયામાં લોકો પોતાની વ્યક્તિગત માહિતી પર કેટલું નિયંત્રણ જાળવી શકે છે?
આ મુદ્દો ગોપનીયતા નીતિઓ અને વપરાશકર્તા કરારો પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે માહિતી એકત્ર કરવાની, વ્યક્તિઓ વિશે તારણ કાઢવાની અને લોકો જ્યાં વાતચીત કરે છે, કામ કરે છે તથા માહિતી મેળવે છે તે ડિજિટલ વાતાવરણને પ્રભાવિત કરવાની ટેક્નોલોજી કંપનીઓની વધતી શક્તિ સાથે જોડાયેલો છે.
આપણા વિશે વધુ જાણવાનો ધંધો
સપ્ટેમ્બર 2024માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ફેડરલ ટ્રેડ કમિશન (FTC)એ મેટા, યુટ્યુબ, ટિકટોક અને એમેઝોનની માલિકીના ટ્વિચ સહિતની 9 મોટી સોશિયલ મીડિયા અને વિડિયો-સ્ટ્રીમિંગ કંપનીઓ અંગે કરેલી તપાસનાં તારણો પ્રકાશિત કર્યાં હતાં.
FTCએ જણાવ્યું હતું કે આ કંપનીઓએ વપરાશકર્તાઓ વિશે અને કેટલાક કિસ્સામાં વપરાશકર્તા ન હોય એવા લોકો વિશે પણ વ્યાપક માહિતી એકત્ર કરી હતી. તેમાં વ્યક્તિગત વિગતો, રસ, ઑનલાઇન પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય સ્રોતોમાંથી મેળવેલો ડેટા સામેલ હતો. તપાસમાં ડેટાને લાંબા સમય સુધી સાચવી રાખવા, ગોપનીયતા માટે અપૂરતી સુરક્ષા અને AI સહિતની સ્વચાલિત પ્રણાલીઓમાં વ્યક્તિગત માહિતીના ઉપયોગ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
અહેવાલે એક મૂળભૂત અસમાનતા દર્શાવી હતી: કંપનીઓ વ્યક્તિઓ વિશે મોટા પ્રમાણમાં માહિતી ભેગી કરી શકે છે, જ્યારે એ વ્યક્તિઓને તેમનો ડેટા કેવી રીતે વપરાય છે અથવા તેના અમુક ઉપયોગોને કેવી રીતે અટકાવવા તે વિશે મર્યાદિત સમજ હોઈ શકે છે.
AI આ સમસ્યામાં વધુ એક પાસું ઉમેરે છે. ડેટા મોડેલોને તાલીમ આપવા, ભલામણો સુધારવા અને સ્વચાલિત નિર્ણયો ચલાવવામાં મદદ કરી શકે છે. પરંતુ કંપનીઓ જેટલા વધુ પ્રમાણમાં અને જેટલી વધુ વિવિધ પ્રકારની માહિતી મેળવી શકે, તેના સંગ્રહ અને ઉપયોગ પર સ્પષ્ટ મર્યાદા નક્કી કરવી એટલી જ વધુ મહત્ત્વની બને છે.
ચિંતા એ નથી કે ડેટા એકત્ર કરતી દરેક કંપની અનિવાર્યપણે ખરાબ ઇરાદાથી કામ કરે છે. ચિંતા એ છે કે માહિતીમાંથી મહત્તમ વ્યાપારી મૂલ્ય મેળવવા માટે બનાવેલી પ્રણાલીઓ કંપનીઓને લોકો વાજબી રીતે અપેક્ષા રાખે કે સમજી શકે તેના કરતાં વધુ ડેટા એકત્ર કરવા પ્રેરિત કરી શકે છે.
સમાવેશ, પણ કઈ કિંમતે?
લાખો લોકો માટે AI એવી તકો આપે છે, જે અગાઉ મેળવવી મુશ્કેલ હતી. વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં મદદ માટે AI સાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે, નાના વ્યવસાયો પોતાની કામગીરી સુધારી શકે છે અને પત્રકારો સંશોધન તથા સામગ્રી તૈયાર કરવાની નવી રીતો અજમાવી શકે છે.
નાઇજીરિયા જેવા દેશોમાં, જ્યાં સંસાધનો અને વ્યાવસાયિક સેવાઓ સુધીની પહોંચ અસમાન હોઈ શકે છે, આ સાધનો અમુક અંતર ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. સ્થાનિક ભાષાઓને ટેકો આપતી અને વિવિધ સાંસ્કૃતિક અનુભવોને પ્રતિબિંબિત કરતી AI પ્રણાલીઓ ડિજિટલ સેવાઓને વધુ લોકો માટે સુલભ પણ બનાવી શકે છે.
પરંતુ સમાવેશનો અર્થ માત્ર લોકોને કોઈ ટેક્નોલોજી વાપરવા દેવાનો ન હોવો જોઈએ. તેનો અર્થ એ પણ હોવો જોઈએ કે લોકો કઈ શરતો હેઠળ તેનો ઉપયોગ કરે છે તે સમજે અને પોતાની માહિતી પર અર્થપૂર્ણ અધિકારો જાળવી રાખે.
ઘણી ડિજિટલ સેવાઓ લાંબી શરતો અને ગોપનીયતા નીતિઓથી સંચાલિત થાય છે, જેને વપરાશકર્તાઓ તેની અસરો પૂરેપૂરી સમજ્યા વિના સ્વીકારી શકે છે. કેટલાક AI ઉત્પાદનો એવો સવાલ પણ ઊભો કરે છે કે પ્રોમ્પ્ટમાં આપેલી માહિતી, અપલોડ કરેલા દસ્તાવેજો અથવા અન્ય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા આપેલી માહિતી સાચવી રાખવામાં આવે છે કે મોડેલો સુધારવા માટે વપરાય છે.
દરેક કંપની અને ઉત્પાદનની ચોક્કસ પ્રથાઓ અલગ હોય છે. તેમ છતાં, કઈ માહિતી એકત્ર થાય છે, તેની જરૂર શા માટે છે, તેને કેટલા સમય સુધી સાચવવામાં આવે છે અને તેનો તાત્કાલિક સેવા ઉપરાંતના હેતુઓ માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે કે નહીં—તેની સ્પષ્ટ સમજ વપરાશકર્તાઓને મળવી જરૂરી છે.
આ સુરક્ષાત્મક પગલાં વિના AIમાં સમાવેશના લાભ સાથે એક અદૃશ્ય કિંમત જોડાઈ જવાનું જોખમ છે: વ્યક્તિગત માહિતી પર ઘટતું નિયંત્રણ.
જ્યારે કોર્પોરેટ શક્તિ દેખરેખ જેવી લાગવા માંડે
બિગ ટેક અને સરમુખત્યારશાહી વચ્ચેના સંબંધની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરવી જરૂરી છે. ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા માત્ર ડેટા એકત્ર કરવો એ સરમુખત્યારશાહી નથી. તેમાં એવી રીતે સત્તા કેન્દ્રિત કરવી અને તેનો ઉપયોગ કરવો સામેલ છે, જે જવાબદારી, અધિકારો અને સ્વતંત્રતાઓને નબળાં પાડે.
પરંતુ કંપનીઓ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ડેટાનો સંગ્રહ એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે, જે દેખરેખને સરળ બનાવે. વિગતવાર વ્યક્તિગત માહિતી પ્રોફાઇલ તૈયાર કરવામાં, ચોક્કસ લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને સમજાવવામાં અને વ્યક્તિના વર્તનની આગાહી કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. સંજોગોના આધારે વ્યવસાયો, સરકારો અથવા અન્ય પક્ષો આ ક્ષમતાઓનો ગેરલાભ લઈ શકે છે.
જ્યારે પૂરતાં સુરક્ષાત્મક પગલાં વિના વ્યક્તિગત ડેટા મેળવી કે વહેંચી શકાય, જ્યારે સ્વચાલિત પ્રણાલીઓ યોગ્ય દેખરેખ વિના ગંભીર પરિણામો લાવતા નિર્ણયો લે અથવા જ્યારે લોકોને પોતાની માહિતી કેવી રીતે વપરાય છે તેને પડકારવાની બહુ ઓછી તક મળે, ત્યારે જોખમો ખાસ ગંભીર બને છે.
કંપનીઓના હાથમાં કેન્દ્રિત શક્તિ બીજી ચિંતા પણ ઊભી કરે છે. જ્યારે થોડીક કંપનીઓ વ્યાપકપણે વપરાતા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ, AI સેવાઓ અને માહિતીના મોટા ભંડારને નિયંત્રિત કરે છે, ત્યારે વ્યક્તિઓ પાસે વ્યવહારુ વિકલ્પો બહુ ઓછા હોઈ શકે છે. કોઈ પ્લેટફોર્મ છોડવાનો અર્થ વ્યાવસાયિક નેટવર્ક, ગ્રાહકો, સમુદાયો અથવા આવશ્યક સેવાઓ સુધીની પહોંચ ગુમાવવી હોઈ શકે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે દરેક AI પ્રણાલી દેખરેખનું સાધન છે અથવા દરેક ટેક્નોલોજી કંપની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકવા માગે છે. તેનો અર્થ એ છે કે ડિજિટલ જીવનના માળખાની ચકાસણી થવી જોઈએ, કારણ કે તેની ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ તેના મૂળ વ્યાપારી હેતુથી આગળ વધીને થઈ શકે છે.
નાઇજીરિયા સામે ડેટા સુરક્ષાનો પડકાર
લોકોની વ્યક્તિગત માહિતીના દુરુપયોગ સામે રક્ષણ આપવા માટે નાઇજીરિયામાં કાનૂની માળખું છે. નાઇજીરિયા ડેટા પ્રોટેક્શન ઍક્ટ 2023 હેઠળ નાઇજીરિયા ડેટા પ્રોટેક્શન કમિશનની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને વ્યક્તિગત ડેટાની કાયદેસર, ન્યાયી અને જવાબદારીપૂર્વક પ્રક્રિયા માટે માળખું પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.
કાયદો બનાવવો એક મહત્ત્વનું પગલું છે, પરંતુ અસરકારક સુરક્ષા તેના અમલ, લોકોમાં જાગૃતિ અને સંસ્થાઓને જવાબદાર ઠેરવવાની નિયમનકારોની ક્ષમતા પર પણ આધાર રાખે છે.
નાઇજીરિયાના લોકો AIથી ચાલતી સેવાઓ વધુ પ્રમાણમાં અપનાવી રહ્યા છે ત્યારે ડેટાના સંચાલન વિશેના સવાલો વધુ તાત્કાલિક બની રહ્યા છે. વપરાશકર્તાઓએ પોતાના અધિકારો સમજવા જરૂરી છે, જ્યારે સંસ્થાઓએ પોતાની પ્રથાઓ સમજાવવાની અને પોતે એકત્ર કરેલી માહિતીનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી લેવી જોઈએ.
પ્રતિનિધિત્વનો એક વધુ વ્યાપક સવાલ પણ છે. જો AI પ્રણાલીઓ એવા ડેટાનો ઉપયોગ કરીને વિકસાવવામાં આવે જે નાઇજીરિયાની ભાષાઓ, સંસ્કૃતિઓ અને સામાજિક વાસ્તવિકતાઓને પૂરતી રીતે દર્શાવતો ન હોય, તો તેના લાભો અસમાન રીતે વહેંચાઈ શકે છે. તેથી જવાબદાર AI સંચાલનમાં વ્યક્તિગત માહિતીનું રક્ષણ અને એવા સમુદાયોનો સમાવેશ—બંને આવરી લેવાં જરૂરી છે, જેમના અનુભવોને ઘણીવાર પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ મળતું નથી.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની નૈતિકતા અંગે યુનેસ્કોની ભલામણ AIના સમગ્ર જીવનચક્ર દરમિયાન ગોપનીયતા, ડેટા સુરક્ષા, પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ન્યાયીપણાં પર ભાર મૂકે છે. ટેક્નોલોજીની પ્રગતિ માનવ અધિકારોનું સન્માન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ સિદ્ધાંતો ઉપયોગી પાયો પૂરો પાડે છે.
નવીનતા માટે નિયંત્રણની કિંમત ન ચૂકવવી પડે
પડકાર AIને નકારવાનો કે કંપનીઓને ઉપયોગી ટેક્નોલોજી વિકસાવવા માટે ડેટાનો ઉપયોગ કરતાં અટકાવવાનો નથી. પડકાર એવી સીમાઓ નક્કી કરવાનો છે, જે વ્યક્તિગત ગોપનીયતાનો ભોગ લીધા વિના નવીનતાને આગળ વધવા દે.
ટેક્નોલોજી કંપનીઓએ બિનજરૂરી ડેટા સંગ્રહ ઓછો કરવો જોઈએ, પોતાની નીતિઓ સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી જોઈએ, લોકોને ખરેખર ઉપયોગી વિકલ્પો આપવા જોઈએ અને અનધિકૃત પ્રવેશ સામેની સુરક્ષા મજબૂત કરવી જોઈએ. AIની ક્ષમતાઓ વિકસતી જાય ત્યારે નિયમનકારોએ હાલના કાયદા અસરકારક રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ, જ્યારે વપરાશકર્તાઓને પોતાના માટે ઉપલબ્ધ અધિકારો વિશે સરળતાથી સમજી શકાય એવી માહિતી મળવી જરૂરી છે.
આખરે, ડિજિટલ સમાવેશનું માપ માત્ર AI વાપરતા લોકોની સંખ્યાથી નક્કી કરી શકાય નહીં. એ લોકો સુરક્ષિત રીતે ભાગ લઈ શકે છે કે નહીં, તેઓ જેના પર આધાર રાખે છે તે પ્રણાલીઓને સમજી શકે છે કે નહીં અને પોતાની માહિતી પર અર્થપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખી શકે છે કે નહીં—તે પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.
AI વધુ શક્તિશાળી બને છે ત્યારે સવાલ હવે માત્ર એટલો નથી કે ટેક્નોલોજી આપણા ડેટા સાથે શું કરી શકે છે. સવાલ એ છે કે શું કરી શકાય તે કોણ નક્કી કરે છે, એ નિર્ણયોથી કોને લાભ થાય છે અને તેને પડકારવાની શક્તિ કોની પાસે છે.
AIનું ભવિષ્ય માત્ર મશીનો આપણા વિશે શું શીખે છે તેનાથી નક્કી ન થવું જોઈએ, પરંતુ આપણે પોતાની જાત પર કેટલું નિયંત્રણ જાળવી રાખીએ છીએ તેનાથી પણ નક્કી થવું જોઈએ.