આ મુલાકાત ‘રીજનલ સપોર્ટ મિકેનિઝમ EECA’ પ્રોજેક્ટ હેઠળની ‘ડિજિટલ સ્પાર્ક’ અનુદાન યોજનામાંથી અનુદાન મેળવનાર કેટલાક લોકોના કામ પર પ્રકાશ પાડતી શ્રેણીનો ભાગ છે. આ પ્રોજેક્ટ મેટામોર્ફોસિસ ફાઉન્ડેશન અને ટેકસૂપ દ્વારા, CIVICUS સાથેની ભાગીદારીમાં અને ગ્લોબલ સાઉથને આવરી લેતી ડિજિટલ ડેમોક્રસી ઇનિશિયેટિવ (DDI) હેઠળ અમલમાં મૂકાયો છે. સામગ્રીની આપ-લે અંગેના કરારના ભાગરૂપે આ મુલાકાત ગ્લોબલ વોઇસિસ પર પ્રકાશિત થઈ રહી છે.
કઝાકિસ્તાનના ગ્રામીણ વિસ્તારોની મહિલાઓ હવામાન પરિવર્તન, ઊર્જાની અછત અને નબળા શાસનથી સૌથી વધુ અસર પામનારાઓમાં સામેલ છે. પાણીની અછતનો ભારે બોજ તેમના પર પડે છે, ખાસ કરીને દેશના દક્ષિણ ભાગોમાં. ત્યાં ગીચ વસ્તી, ખેતી પર આર્થિક નિર્ભરતા અને જૂની સિંચાઈ વ્યવસ્થાને કારણે થતા પાણીના નુકસાનથી આ સમસ્યા સૌથી ગંભીર છે.
દક્ષિણ ઝામ્બિલ પ્રદેશમાં આવેલા કિઝિલસાય ગામમાં પાણીની અછત મહિલાઓના રોજિંદા જીવનને અસર કરતી મોટી સમસ્યા બની ગઈ છે. પોતાના ઘર, બગીચા અને પશુઓ માટે પાણી મેળવવા તેમને રોજ અનેક કલાક ઘરની બહાર ગાળવા પડે છે. તેમની આ કઠિન મહેનતની ઘણી વાર નોંધ લેવાતી નથી અને તેનું મહેનતાણું પણ મળતું નથી. વળી, ભૌગોલિક રીતે દૂર રહેવાને કારણે માહિતી અને સરકારી સેવાઓ સુધી તેમની પહોંચ મર્યાદિત રહે છે, જે તેમની સ્થિતિને વધુ ખરાબ બનાવે છે.
2026માં સ્થાનિક કાર્યકર નાઝગુલ આઇદાબોસિનોવાએ સ્થાનિક મહિલાઓની આજીવિકા સુધારવામાં મદદ કરવા માટે એક પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂક્યો. તેમાં મહિલાઓને સરકાર સાથે વધુ અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સંપર્ક કરવો, પોતાની મહેનત અને ઉત્પાદનોનો ખર્ચ ગણવો તથા સમુદાયની સમસ્યાઓ ઉકેલવા સામૂહિક પ્રયાસો કરવા માટે સંગઠિત થવાની તાલીમ આપવામાં આવી. તેમની પહેલ વિશે વધુ જાણવા ગ્લોબલ વોઇસિસે આઇદાબોસિનોવાની ઇમેઇલ દ્વારા મુલાકાત લીધી. સ્પષ્ટતા અને સંક્ષિપ્તતા માટે મુલાકાતનું સંપાદન કરવામાં આવ્યું છે.
ગ્લોબલ વોઇસિસ (GV): કૃપા કરીને અમને તમારા સંગઠન વિશે અને તમે ડિજિટલ સ્પાર્ક્સ પ્રોજેક્ટમાં જોડાવાનું કેમ પસંદ કર્યું તે જણાવો.
નાઝગુલ આઇદાબોસિનોવા (NA): હું કિઝિલસાયમાં ગ્રામીણ મહિલાઓના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલતી સમુદાય-આધારિત પહેલનું પ્રતિનિધિત્વ કરું છું. અમારું કામ ઘર, નાના ખેતરો અને પશુધન સંભાળતી તથા અન્ય લોકોની દેખભાળની જવાબદારીઓ નિભાવતી મહિલાઓને ટેકો આપવા પર કેન્દ્રિત છે. આ મહિલાઓને માહિતી, જાહેર સેવાઓ અને નાગરિક ભાગીદારીની તકો પણ મર્યાદિત પ્રમાણમાં મળે છે.
અમે ડિજિટલ સ્પાર્ક્સ પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેવાનું પસંદ કર્યું, કારણ કે ડિજિટલ સાધનો મહિલાઓના રોજિંદા જીવનમાં સીધો અને વ્યવહારુ ફેરફાર લાવી શકે છે. ઘણી મહિલાઓ પાસે પહેલેથી સ્માર્ટફોન છે, પરંતુ અગાઉ તેઓ તેનો મુખ્યત્વે ફોન કરવા અને WhatsApp માટે જ ઉપયોગ કરતી હતી.
આ પ્રોજેક્ટે આ ઉપકરણોને eGov સેવાઓ મેળવવા, સમુદાયની સમસ્યાઓના પુરાવા નોંધવા, ખેતર અને ઘરની જવાબદારીઓ સંભાળવા, ડિજિટલ સુરક્ષા જાળવવા તથા સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે સંપર્ક કરવાના સાધનોમાં ફેરવવાની તક ઊભી કરી.
GV: તમારા સમુદાયની કઈ સમસ્યા કે પડકારે તમને આ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા પ્રેર્યા?
NA: મુખ્ય પડકાર કિઝિલસાયમાં પાણીની અનિશ્ચિત ઉપલબ્ધતા છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં, દિવસ દરમિયાન નળોમાંથી ઘણી વાર પાણી આવતું બંધ થઈ જાય છે. તેની અસર બગીચા, પશુધન, ઘરકામ તથા પરિવારોના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી પર પડે છે.
આ બોજ અપ્રમાણસર રીતે મહિલાઓ પર પડે છે. તેઓ પાણી ભરી રાખવા વહેલી ઊઠે છે, ઘર અને ખેતીની જરૂરિયાતો માટે પાણી લાવે છે, પશુધનની સંભાળ રાખે છે અને સિંચાઈમાં પોતાનો વારો આવે તેની રાહ જુએ છે. આ કામનો મોટો ભાગ વેતન વિનાનો અને ઘણો સમય માગે એવો છે, છતાં ભાગ્યે જ તેની કદર થાય છે.
પાણીની સમસ્યાની જાણ કરવામાં પણ મહિલાઓને અવરોધોનો સામનો કરવો પડતો હતો. શું થઈ રહ્યું છે તે તેઓ જાણતી હતી, પરંતુ સ્થાનિક સંસ્થાઓ સમક્ષ અસરકારક રીતે ચિંતા રજૂ કરવા માટે જરૂરી જાણકારી, પુરાવા અને આત્મવિશ્વાસનો ઘણી વાર અભાવ હતો.
GV: પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેતી વખતે તમારા સંગઠને કયા મુખ્ય ફેરફારો કર્યા અથવા પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરી?
NA: પ્રોજેક્ટ હેઠળ 10 ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે 4 વ્યવહારુ તાલીમ સત્રો યોજવામાં આવ્યાં.
‘તમારો ફોન માત્ર WhatsApp કરતાં ઘણું વધારે છે: ઘરના મદદનીશ તરીકે સ્માર્ટફોન’ નામના પહેલા સત્રમાં તેમને સ્માર્ટફોનના રિમાઇન્ડર, ખેતર અને પશુધનના કામની ફોટો-ડાયરી, eGov સેવાઓ, મજબૂત પાસવર્ડ અને ડિજિટલ સુરક્ષાની પાયાની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ શીખવાયો.
‘સ્માર્ટ વોટર: જ્યારે તમારો બગીચો કહે કે તે તરસ્યો છે’ નામની બીજી કાર્યશાળામાં સહભાગીઓએ પાણી મેળવવાના અધિકારો, સંબંધિત સ્થાનિક અધિકારીઓની જવાબદારીઓ અને સમય તથા GPS સ્થાનની માહિતી ધરાવતા ફોટાનો ઉપયોગ કરીને પાણી પુરવઠાનો નકશો બનાવવાનું શીખ્યું.
‘આંકડા ખોટું બોલતા નથી: જ્યારે તમે દરેક વસ્તુની ગણતરી કરો છો, ત્યારે વધુ કમાઓ છો’ નામના ત્રીજા સત્રમાં વેતન વિનાના કામનો હિસાબ કેવી રીતે રાખવો અને દૂધ જેવા કૃષિ ઉત્પાદનોની વાસ્તવિક કિંમત કેવી રીતે ગણવી તે સમજાવવામાં આવ્યું. સ્માર્ટ સિંચાઈથી બચતા સમયના આર્થિક મૂલ્ય વિશે પણ ચર્ચા થઈ.
‘પ્રામાણિક સમજૂતી: જ્યારે ટેક્નોલોજી આપણને એકબીજા પર વિશ્વાસ કરવામાં મદદ કરે છે’ નામના ચોથા અને અંતિમ સત્રમાં સહભાગીઓએ સમયમાંથી આવક મેળવવાની યોજનાઓ તૈયાર કરી, સ્થાનિક સહાય નેટવર્કનો નકશો બનાવ્યો અને સાથીઓને માર્ગદર્શન આપવા વિશે ચર્ચા કરી. તેમણે પાણીના મુદ્દે સામૂહિક હિમાયત અને સહિયારી સ્માર્ટ સિંચાઈ વ્યવસ્થા માટે સહકારી અભિગમ તરફ કામ શરૂ કરવા પણ સંમતિ આપી.
GV: પ્રોજેક્ટમાં તમારી ભાગીદારીથી તમારા સંગઠનના લાભાર્થીઓ અને તમે સેવા આપો છો તે સમુદાય પર કેવી અસર પડી? કૃપા કરીને ઉદાહરણો આપો.
NA: પ્રોજેક્ટથી સહભાગી મહિલાઓને સમજાયું કે સ્માર્ટફોન માત્ર વાતચીતનું ઉપકરણ નથી, પરંતુ સ્વાવલંબન, નાગરિક ભાગીદારી અને વ્યવહારુ સમસ્યાઓ ઉકેલવાનું સાધન પણ છે.
દાખલા તરીકે, મહિલાઓ શીખી કે તેઓ અમુક સત્તાવાર દસ્તાવેજો માટે eGov સેવાઓ મારફતે ઓનલાઇન અરજી કરી શકે છે. તેનાથી વહીવટી કચેરીઓ સુધી જવામાં ખર્ચાતા સમય અને પૈસાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે.
તેઓ પાણીની સમસ્યાના સુવ્યવસ્થિત પુરાવા તૈયાર કરવાનું પણ શીખી. સૂકી નહેર, તૂટેલી પાઇપ કે પ્રદૂષિત જળસ્રોતના ફોટામાં તારીખ, સ્થળ અને લેખિત વર્ણન સામેલ હોય તો હિમાયત માટે તે વધુ ઉપયોગી બને છે.
વેતન વિનાની મહેનત અને ઉત્પાદન ખર્ચ અંગેની તાલીમ ખાસ અર્થપૂર્ણ હતી. સહભાગીઓએ પોતાના સમયનું મૂલ્ય ગણ્યું અને દૂધના ઉત્પાદન તથા સિંચાઈના કામની વાસ્તવિક કિંમત વધુ સારી રીતે સમજી. ચર્ચામાં સામે આવ્યું કે હાથથી સિંચાઈ કરવામાં દર મહિને 60 કલાક સુધીનો સમય લાગી શકે છે.
તેનાથી સહભાગીઓને સમજાયું કે તેમના સમયનું આર્થિક મૂલ્ય છે અને સહિયારા સ્માર્ટ સિંચાઈના ઉકેલોથી કમાણી, શિક્ષણ, આરામ અને સમુદાયમાં ભાગ લેવા માટે વધુ સમય મળી શકે છે.
જૂથે એકબીજા પાસેથી શીખવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરી. 3 સહભાગીઓએ તાલીમમાં મેળવેલું જ્ઞાન પાડોશની મહિલાઓ સાથે વહેંચવાનું શરૂ કર્યું.
GV: પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેવાથી ડિજિટલ લોકશાહી અને નાગરિક ક્ષેત્ર વિશે તમારા પોતાના જ્ઞાન, સમજ અને અનુભવમાં કેવો ફેરફાર આવ્યો?
NA: ડિજિટલ લોકશાહી વિશેની મારી સમજ ઘણી વધુ વ્યવહારુ બની છે. આ પ્રોજેક્ટ પહેલાં ડિજિટલ સાધનોને મુખ્યત્વે વાતચીત કરવા અથવા માહિતી મેળવવાના માધ્યમ તરીકે જોવામાં આવતાં હતાં.
ડિજિટલ સ્પાર્ક્સ દ્વારા મેં જોયું કે ડિજિટલ સાધનો લોકોની પોતાના અધિકારો વાપરવાની, જાહેર સેવાઓ મેળવવાની, પુરાવા એકત્ર કરવાની, સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે સંપર્ક કરવાની અને સામૂહિક રીતે સંગઠિત થવાની ક્ષમતા મજબૂત કરી શકે છે.
ડિજિટલ સમાવેશ, મહિલાઓની વેતન વિનાની મહેનત, હવામાનને લગતા પાણીના પડકારો અને નાગરિક ક્ષેત્ર વચ્ચેની કડી વિશે પણ મારી સમજ વધુ મજબૂત થઈ.
ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે ડિજિટલ ક્ષમતા માત્ર ટેકનિકલ કૌશલ્યોની વાત નથી. તેનો અર્થ પોતાનો અવાજ હોવો, સમસ્યાઓના પુરાવા નોંધી શકવા, પોતાના અધિકારો સમજવા અને પોતાના પરિવાર તથા સમુદાયને અસર કરતા નિર્ણયોમાં ભાગ લેવા સક્ષમ બનવું છે.
GV: આ પ્રોજેક્ટમાંથી તમે કયા સૌથી મૂલ્યવાન પાઠ અને અનુભવો સાથે લઈ જઈ રહ્યાં છો?
NA: સૌથી મૂલ્યવાન પાઠ એ છે કે ડિજિટલ સાક્ષરતા લોકોની વાસ્તવિક અને રોજિંદી જરૂરિયાતો સાથે સીધી જોડાય ત્યારે તેની સૌથી વધુ અસર થાય છે. કિઝિલસાયમાં પાણીની અછત, ખેતીનું કામ, વેતન વિનાની દેખભાળની જવાબદારીઓ અને જાહેર સેવાઓ સુધીની પહોંચ એવા મુદ્દા હતા, જેમણે ડિજિટલ સાધનોને પ્રાસંગિક અને ઉપયોગી બનાવ્યાં.
બીજો મહત્વનો પાઠ એ છે કે મહિલાઓને માત્ર માહિતી જ નહીં, પરંતુ આત્મવિશ્વાસ અને સામૂહિક ટેકાની પણ જરૂર છે. સહભાગીઓ પોતાના અધિકારો સમજ્યાં, પોતાની મહેનતનું મૂલ્ય ગણ્યું અને વિશ્વસનીય પુરાવા તૈયાર કરવાનું શીખ્યાં ત્યારે તેઓ સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે વાત કરવા અને સાથે મળીને કામ કરવા માટે વધુ તૈયાર બન્યાં.
પ્રોજેક્ટે એકબીજા પાસેથી શીખવાનું મૂલ્ય પણ દર્શાવ્યું. સહભાગીઓ પોતાના જ સમુદાયની અને પોતાના જેવા જ પડકારોનો સામનો કરતી મહિલાઓ પર વિશ્વાસ રાખે અને તેમની પાસેથી શીખે તેવી શક્યતા વધુ છે.
GV: હવે આગળ શું? તમે મેળવેલા જ્ઞાન અને વિકસાવેલી ડિજિટલ ક્ષમતાનો ભવિષ્યના કામમાં તથા પોતાના સમુદાયમાં કેવી રીતે ઉપયોગ કરશો?
NA: અમે એક પછી એક સાથી સુધી જ્ઞાન પહોંચાડવાનું મોડેલ ચાલુ રાખીશું. તાલીમ લીધેલા સહભાગીઓ કિઝિલસાયની અન્ય મહિલાઓ સાથે સ્માર્ટફોન, eGov, ડિજિટલ સલામતી અને પુરાવા નોંધવાના પાયાના કૌશલ્યો વહેંચશે.
જૂથ ગામની પાણીની સમસ્યાઓ માટે સહકારી અભિગમ વિકસાવવા માગે છે. આયોજિત સહકારી મંડળી સંયુક્ત હિમાયત અને સહિયારા શિક્ષણને ટેકો આપશે તથા સ્માર્ટ કૂવા અથવા સહિયારી સિંચાઈ વ્યવસ્થા માટે ભંડોળ મેળવવાની તકો શોધશે.
ભવિષ્યના કામમાં અમે ડિજિટલ કૌશલ્યોને મહિલાઓના આર્થિક સશક્તીકરણ, અધિકારો અંગેની જાગૃતિ અને સ્થાનિક નાગરિક ભાગીદારી સાથે જોડવાનું ચાલુ રાખીશું, જેથી ગ્રામીણ મહિલાઓનું કામ, જ્ઞાન અને જરૂરિયાતો વધુ દેખાય.